Πληροφορίες Έκθεσης:
- Επιμέλεια: Μαρία Βασιλική Κενανίδου
- Τοποθεσία: Pikap kato – iso (Ολύμπου 57, Θεσσαλονίκη, 54631)
- Διάρκεια: 15 – 29 Ιανουαρίου 2026
- Εγκαίνια: Πέμπτη 15 Ιανουαρίου, ώρα 19:00
- Ώρες Λειτουργίας: Τρίτη – Κυριακή, 18:00 – 22:00 (Κλειστά Δευτέρα)
- Εκδήλωση: Στο πλαίσιο της έκθεσης, την Πέμπτη 29 Ιανουαρίου θα πραγματοποιηθεί συζήτηση-παρουσίαση ιδεών.
Εκδήλωση: Συζήτηση-Παρουσίαση Ιδεών
Στο πλαίσιο της έκθεσης, την Πέμπτη 29 Ιανουαρίου 2026, θα πραγματοποιηθεί μια συζήτηση-παρουσίαση ιδεών στον ίδιο χώρο. Η συζήτηση θα επικεντρωθεί σε θεμελιώδη ερωτήματα που θέτει η έκθεση, με παρουσιάσεις των (Α/Β):
- Ηρώ Κατσαρίδου (Επίκουρη Καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης, ΑΠΘ)
Τίτλος ομιλίας: «Για έναν κριτικό ρεαλισμό. Το ντοκουμέντο ως πολιτική πράξη στους Allan Sekula και John Roberts» - Δημήτρης Σαραφιανός (Δικηγόρος, Διδάκτωρ Νομικής, Μέλος AICA Hellas)
Τίτλος ομιλίας: «Η Αντίσταση ως το Υψηλό: η Μπιενάλε της Γάζας» - Άρης Στυλιανού (Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας, ΑΠΘ)
Τίτλος ομιλίας: «Η τέχνη της πολιτικής» - Κώστας Τηλιγάδης (Καθηγητής Ψηφιακών Τεχνών στο Τμήμα Τεχνών Ήχου & Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου και Διευθυντής του Μεταπτυχιακού Προγράμματος «Οπτικοακουστικές Τέχνες στην Ψηφιακή Εποχή», Καλλιτέχνης, συμμετέχων στην έκθεση)
Τίτλος ομιλίας: «Οι Καλλιτέχνες κάτω από Πολιτικά Συστήματα» - Τριαντάφυλλος Τρανός (Διδάσκων Τμήμα Εικαστικών και Εφαρμοσμένων Τεχνών, ΑΠΘ, Καλλιτέχνης & Διδάκτωρ, ΑΠΘ, συμμετέχων στην έκθεση)
Τίτλος ομιλίας: «Μεσάνυχτα και κάτι»
ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 2 / HOMO IDIOT
Μια έκθεση που αντιμετωπίζει / διερευνά την πολιτική αδράνεια και την ιδιωτική απόσυρση στη σύγχρονη βιοπολιτική εποχή.
Περίληψη:
Το Pikap Κato φιλοξενεί τη συλλογική έκθεση «Τέχνη και Πολιτική 2 / HOMO IDIOT», επιμέλειας Μαρίας Βασιλικής Κενανίδου. Η έκθεση ανακινεί την αρχαία έννοια του «ιδιώτη» -όχι τόσο ως μειωτικό χαρακτηρισμό, αλλά ως πολιτική θέση απουσίας από τη δημόσια σφαίρα- για να αναλύσει την τρέχουσα ανθρώπινη κατάσταση. Σε μια εποχή κυριαρχίας της βιοπολιτικής και της ψηφιακής “Υπερεποπτείας” (hyper-surveillance),* η πολιτική αδράνεια και η ιδιωτική απόσυρση εμφανίζονται ως μορφές άμυνας αλλά και ως πολιτισμικά παραγόμενα φαινόμενα. Η έκθεση επιχειρεί να αντιταχθεί στην αισθητικοποίηση της πολιτικής και να μετατρέψει τον χώρο θεώρησης σε ελεύθερο πεδίο σκέψης/στοχασμού.
Κύριο Κείμενο:
Στην εποχή που η «γυμνή ζωή»** έχει γίνει το νέο πολιτικό σώμα και η ύπαρξη ρυθμίζεται μέσω ψηφιακών πλατφορμών, ο σύγχρονος άνθρωπος μοιάζει να έχει γίνει ένας νέος τύπος «Homo Idiot». Δεν πρόκειται ακριβώς για έναν ανόητο, αλλά για ένα υποκείμενο που έχει οργανώσει τη ζωή του γύρω από μια άρνηση της πολιτικής σχέσης, αποσυρόμενο στον ιδιωτικό χώρο ως μορφή άμυνας απέναντι στην ευθύνη και την ευπάθεια που συνεπάγεται η συλλογικότητα.
Αυτή η απόσυρση, ωστόσο, δεν είναι ουδέτερη. Είναι το πολιτισμικά παραγόμενο φαινόμενο, που ενισχύεται από τους μηχανισμούς της νεοφιλελεύθερης λογικής, της μαζικής κατανάλωσης και της εικονικής εποπτείας. Όπως υπέδειξε ο Πιερ Πάολο Παζολίνι, δεν είμαστε «ηλίθιοι» από άγνοια, αλλά γιατί συμμετέχουμε πρόθυμα σε ένα σύστημα που αλλοιώνει ή ενσωματώνει με τους δικούς του όρους κάθε ιδέα για δημιουργία και μάλιστα αυτό το υπερασπιζόμαστε ως πρόοδο.
Στην έκθεση αυτή, η τέχνη δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό συμφραζόμενο της πολιτικής, αλλά ως πεδίο διερεύνησής της. Οι καλλιτεχνικές πρακτικές που παρουσιάζονται αποσκοπούν όχι στην αναπαράσταση πολιτικών θεμάτων, αλλά στην απόδοση των ορατών συγκρούσεων, των αντιφάσεων και των ανταγωνιστικών υποκειμένων που τις διαμορφώνουν. Επιχειρεί να διανοίξει μια σχισμή στο καθεστώς της ολικής ενσωμάτωσης και ορατότητας, προσκαλώντας τον επισκέπτη να σταθεί ως πολιτικό υποκείμενο και όχι ως απλός καταναλωτής εικόνων.
Καλλιτέχνες/ιδες:
Η έκθεση συγκεντρώνει έργα από τους εξής καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες (με αλφαβητική σειρά):
Δημήτρης Αγαθόπουλος, Ζέφη Αθανασοπούλου, Μυρτώ Βουνάτσου, Μαρία Βοζαλή, Γιώργος Δρόσος, Φίλιππος Καλαμάρας, Μανόλης Κοτρότσιος, Νόρα Λέφα, Κατερίνα Μπακαλιού, Άμη Μπενέκου, Άννα Μπότου, Στέλιος Ντεξής, Αθανάσιος Πάλλας, Παναγιώτης Παπαδημητρόπουλος, Σοφία Παπαδοπούλου, Μάριος Σπηλιόπουλος, Κώστας Τηλιγάδης, Τριαντάφυλλος Τρανός, Ράνια Φραγκουλίδου, Γιάννης Χρηστάκος, Κώστας Χριστόπουλος.
* Η λέξη προέρχεται από τη θεωρία του “panopticon” του Jeremy Bentham, την οποία ανέλυσε ο Michel Foucault ως σύμβολο της κοινωνίας εποπτείας.
**Το επίθετο «νέο Homo sacer» μετά την πανδημία αποτελεί εξέλιξη του Homo sacer του Giorgio Agamben, από το Homo sacer – Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή Μετάφραση Παναγιώτης Τσιαμούρας Επιμέλεια-Επίμετρο Γιάννης Σταυρακάκης , εκδ. scripta, 2005, σελ 27-28.
ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 2
HOMO IDIOT
περί πολιτικής απάθειας
Το αριστοτελικό, «φύσει πολιτικόν ζῷον»[1] περιγράφει τον άνθρωπο ως ον που πλήρως υλοποιεί την ύπαρξή του μέσα στην πολιτική κοινότητα, σήμερα υπό τη συνθήκη του κατά Agamben νέο-«Homo sacer»[2] στην κυριαρχία της καπιταλιστικής κυριαρχίας και βιοπολιτικής εξουσίας, χαιντεγκεριανά «ριγμένο» σ΄ αυτό τον κόσμο, αποκλεισμένο από κάθε «μέριμνα»(Sorge), καθίσταται ολοένα πιο αδρανές, καθημαγμένο, ακρωτηριασμένο, εκτεθειμένο και πολιτικά απομονωμένο. Βιώνει το «Είναι στον κόσμο» όχι ως δυνατότητα ανάληψης, αλλά ως βάρος το οποίο αποποιείται.
Το φαινομενικά ταξινομικό πρώτο συνθετικό του ονόματος “homo …” ως μοτίβο ενώ παραπέμπει σε ταξινόμηση ειδών (π.χ. Homo Sapiens κ.λπ.) εδώ δεν αποτελεί ανθρωπολογικό τύπο αλλά κριτικό σχήμα και σχόλιο για τον «πρωταγωνιστή» του «Ανθρωπόκαινου». Ο όρος ἰδιώτης, από το επίθετο ἴδιος, στην αρχαία ελληνική γλώσσα δήλωνε τον άνθρωπο που δρούσε αποκλειστικά στη σφαίρα του ιδιωτικού, δεν μετείχε στα κοινά και το δημόσιο βίο, δεν εντασσόταν στην πόλη ως ενεργό πολιτικό υποκείμενο. Η λέξη ἰδιώτης δεν είχε απαραίτητα αρνητική νοηματοδότηση με τη σύγχρονη έννοια της διανοητικής ανεπάρκειας, αλλά προσδιόριζε μια πολιτική και κοινωνική θέση: την απόσυρση από τη δημόσια σφαίρα. Η μεταγενέστερη σημασιολογική μετάπτωση του όρου, ιδίως μέσω της λατινικής και νεότερης ευρωπαϊκής χρήσης (idiota, idiot), συνδέθηκε σταδιακά με την έλλειψη γνώσης, κρίσης ή λόγου, αποσπώντας τον όρο από το αρχικό του πολιτικό περιεχόμενο. Ωστόσο, η αρχική του σημασία επανενεργοποιεί το ερώτημα της σχέσης ανάμεσα στην ιδιωτικότητα, την πολιτική αδράνεια και την αδυναμία συμμετοχής στον κοινό λόγο.[3] Ως τυπολογία του σημερινού ανθρώπου ο Homo Idiot κινείται ανάμεσα στην εννοιολογική αναβίωση του αρχαίου αρνητικού προτύπου του ιδιωτευόμενου ανθρώπου και του ανόητου/αποσυρμένου σύγχρονου πολιτικού υποκειμένου.
Η απόσυρση αυτή δεν είναι ουδέτερη· είναι μια μορφή άμυνας απέναντι στην ευθύνη και την έκθεση που συνεπάγεται η συνύπαρξη με τους άλλους. Ο Homo Idiot δεν είναι απλώς ένα αδιάφορο ή ανενεργό υποκείμενο· είναι ένα υποκείμενο που έχει οργανώσει την ύπαρξή του γύρω από μια άρνηση της σχέσης. Πόλεμοι, γεωπολιτικές εντάσεις (Γάζα, Ουκρανία, Βενεζουέλα), καθιστούν τον κόσμο του πιο ασταθή, ανασφαλή, δύσπιστο με μία γενικευμένη επισφάλεια ώστε να εμπειρώνει τη «γυμνή ζωή» που ο Agamben αναφέρει ως το νέο βιοπολιτικό σώμα της ανθρωπότητας [4] βιώνονται όχι μόνο ως ειδήσεις αλλά ως απειλή που σκιάζει το μέλλον.
Η εμπειρία του διαμορφώνεται μέσα σε ένα περιβάλλον βαθιών κοινωνικών, οικονομικών και θεσμικών μετασχηματισμών και χαρακτηρίζεται από πολλαπλές αλληλοσυνδεόμενες κρίσεις κοινωνικής ασφάλειας, περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, θεσμικής νομιμοποίησης και δημοκρατικής συμμετοχής. Η πολιτική, ως πεδίο άσκησης εξουσίας και συλλογικής ρύθμισης, δεν περιορίζεται πλέον στη λειτουργία του κράτους, αλλά επεκτείνεται σε υπερεθνικές δομές, αγορές και τεχνολογικά συστήματα. Στο πλαίσιο αυτό, βιώνει την πολιτική ως μηχανισμό που επηρεάζει καθοριστικά τις συνθήκες ζωής του, χωρίς ωστόσο να προσφέρει αντίστοιχες δυνατότητες ουσιαστικής συμμετοχής.
Ο Foucault, στις τελευταίες σελίδες του έργου του «Η δίψα της γνώσης», συνοψίζει τη διαδικασία μέσω της οποίας, στο κατώφλι της νεωτερικής εποχής, η φυσική ζωή αρχίζει, να εμπερικλείεται στους μηχανισμούς και στους υπολογισμούς της κρατικής εξουσίας και η πολιτική να μεταμορφώνεται σε βιοπολιτική:[5] «Εδώ και χιλιετίες ο άνθρωπος παρέμεινε αυτό που ήταν για τον Αριστοτέλη: ένα «ζώον» και πέραν τούτου ένα «ζώον» ικανό να έχει και πολιτική υπόσταση· ο νεωτερικός άνθρωπος είναι ένα ζώο στην πολιτική του οποίου η ζωή του ως έμβιου όντος καθίσταται αντικείμενο διερώτησης».[6]
Κεντρική έννοια για την κατανόηση της σύγχρονης πολιτικής εμπειρίας του αποτελεί η κοινωνική επισφάλεια. Η αποδιάρθρωση των παραδοσιακών μορφών απασχόλησης και η συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους μετασχηματίζουν τη σχέση του ατόμου με την οικονομία και την κοινωνική προστασία. Ο homo idiot καλείται να αντιμετωπίσει δομικές ανισότητες ως ατομικά προβλήματα, γεγονός που αποδυναμώνει τις συλλογικές ταυτότητες και ενισχύει τον κοινωνικό κατακερματισμό και πολιτική αποστασιοποίηση.
Η ψηφιοποίηση της δημόσιας σφαίρας μετασχηματίζει τις μορφές πολιτικής επικοινωνίας και συμμετοχής, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει μηχανισμούς επιτήρησης και ελέγχου. Η αλγοριθμική διαχείριση της πληροφορίας δημιουργεί ένα νέο πεδίο εξουσίας και επηρεάζει τη συγκρότηση πολιτικών στάσεων και περιορίζει τη δυνατότητα ανάπτυξης κριτικής συνείδησης. Η πολιτική δράση τείνει να αντικατασταθεί από συμβολικές και αποσπασματικές μορφές συμμετοχής, γεγονός που αποδυναμώνει τη συλλογική διάσταση της δημοκρατίας, διαμορφώνοντας την πολιτική του εμπειρία του homo idiot.
Η κλιματική κρίση, ακραία καιρικά φαινόμενα, φυσικές καταστροφές υποθηκεύουν το μέλλον του από πολιτικές αποφάσεις που αδυνατεί να αντιδράσει. Ο homo idiot ζει μέσα σε ένα περιβάλλον όπου οι αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή του λαμβάνονται μακριά από αυτόν, από απρόσωπες δομές εξουσίας, γεγονός που ενισχύει το αίσθημα αποξένωσης και αδυναμίας. Έτσι, η πολιτική παύει να γίνεται αντιληπτή ως πράξη ελευθερίας και μετατρέπεται σε αναπόφευκτη μοίρα. Η φωνή του ακούγεται αλλά δεν επηρεάζει.
Ο Homo Idiot αποφεύγει τον δημόσιο χώρο γιατί εκεί εκτίθεται η εξάρτησή του από τους άλλους, η δυνατότητα να πληγωθεί, να κατηγορηθεί, να εμπλακεί. Αυτή η απόσυρση δεν είναι απλώς επιλογή, αλλά αποτέλεσμα ενός υποκειμένου που δεν αντέχει την ευαλωτότητά του. Η ιδιωτικότητα λειτουργεί ως θωράκιση του Εγώ, ως άρνηση του γεγονότος ότι η ζωή είναι εγγενώς σχεσιακή και πολιτική γιατί η πολιτική αρχίζει ακριβώς εκεί όπου το υποκείμενο παύει να προστατεύεται απόλυτα από την ευαλωτότητά του. Ο Homo Idiot δεν είναι μόνο ψυχικό σύμπτωμα, αλλά παραγόμενο υποκείμενο ενός καθεστώτος που ενθαρρύνει την ατομικότητα χωρίς κοινότητα, την ιδιωτική επιβίωση χωρίς συλλογική φροντίδα. Η αδράνεια εδώ δεν είναι προσωπικό ελάττωμα αλλά πολιτισμικά οργανωμένη αποσύνδεση, μια κανονικοποιημένη μορφή απουσίας από το κοινό.
Η ανθρώπινη ύπαρξη σε συνεχή κίνηση μεταξύ παρουσίας και απουσίας του εαυτού, μεταξύ εγώ και κόσμου, χωρίζεται απ’ την πολιτική της πνοή. Σε αυτήν την αδράνεια αποκαλύπτεται η αντίφαση ανάμεσα στο ατομικό του εγώ και τη συλλογική του ύπαρξη. Ο Homo Idiot φαίνεται να έχει χάσει την αυτοσυνειδησία που απαιτεί η συμμετοχή στο κοινό, και η κοινωνία του εμφανίζεται ως εξωτερικό θέαμα, αντί για ζωντανό πεδίο δράσης και αλληλεπίδρασης.
Σε γράμμα του ο Πιερ Πάολο Παζολίνι το 1941 γράφει στον φίλο του Φράνκο Φαρόλφι: «είμαι εξαίσια ηλίθιος/«superbamente idiota» όχι με την έννοια της προσωπικής ύβρης πολιτικός χαρακτηρισμός,… αλλά νιώθω να παραδίνομαι λεία στην ευφορία» και στο «άρθρο των πυγολαμπίδων»[7] του υποστηρίζει ότι: «Siamo tutti superbamente idioti» δηλαδή «Είμαστε όλοι υπέροχα/μεγαλοπρεπώς ηλίθιοι» αλαζονικά, και αυτάρεσκα ηλίθιοι, γιατί νομίζουμε ότι ξέρουμε, πιστεύουμε πως είμαστε ελεύθεροι, ενώ στην πραγματικότητα έχουμε εσωτερικεύσει την εξουσία της κατανάλωσης και των ΜΜΕ. Ο νεοκαπιταλισμός, η μαζική κατανάλωση και η τηλεόραση έχουν προκαλέσει μια βαθιά πολιτισμική γενοκτονία. Οι άνθρωποι ζουν σε μια νέα μορφή ολοκληρωτισμού, με την «υπερφωτισμένη εξουσία του κενού και της αδιαφορίας»[8] πιο επικίνδυνη από τον φασισμό, γιατί: δεν επιβάλλεται με βία, αλλά με επιθυμίες, πρότυπα ζωής και κατανάλωση. Είμαστε «ηλίθιοι» όχι από άγνοια, αλλά επειδή συμμετέχουμε πρόθυμα σε ένα σύστημα που μας αλλοιώνει — και μάλιστα το υπερασπιζόμαστε, το θεωρούμε «πρόοδο» ως τέτοιοι, έχουμε χάσει από την οπτική μας τις πυγολαμπίδες, σύμβολα της επιθυμίας να δούμε πέρα από τη σφαίρα του ιδιωτικού και να αντισταθούμε.[9]
Η παρούσα έκθεση αντιμετωπίζει την τέχνη ως πεδίο όπου το πολιτικό δεν εξομαλύνεται ούτε μετατρέπεται σε αισθητικό αντικείμενο συναίνεσης. Οι καλλιτεχνικές πρακτικές που παρουσιάζονται εδώ δεν επιδιώκουν να «αναπαραστήσουν» την πολιτική, αλλά να καταστήσουν ορατές τις συγκρούσεις, τις αντιθέσεις και τα ανταγωνιστικά υποκείμενα που τη συγκροτούν. Σήμερα η φιλελεύθερη δημοκρατία τείνει να αισθητικοποιεί ή να αποπολιτικοποιεί τις συγκρούσεις για να φαίνονται ακίνδυνες. Η τέχνη μπορεί είτε να ενισχύσει αυτή την αποπολιτικοποίηση (μέσω «όμορφων» πολιτικών εικόνων), είτε να διανοίξει χώρο για να καταστούν ορατές οι αντιθέσεις, οι σχέσεις εξουσίας και τα ανταγωνιστικά υποκείμενα που τη συγκροτούν. Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση επιχειρεί να αντισταθεί στην αισθητικοποίηση της πολιτικής και να ενεργοποιήσει τον θεατή ως πολιτικό υποκείμενο, όχι ως καταναλωτή εικόνων.
Η επιμελητική πρακτική νοείται ως μορφή σύνθεσης που δεν επιδιώκει την άμεση κατανόηση ή τη συναίνεση, αλλά την παραγωγή αποστάσεων και αμφισημιών. Αντί να περιορίζεται στην οργάνωση ενός συνεκτικού αφηγήματος συγκροτεί έναν χώρο συνύπαρξης ετερογενών αισθητικών θέσεων, επιτρέποντας στον θεατή να κινηθεί ανάμεσα σε διαφορετικές μορφές ορατότητας και νοηματοδότησης. Το πολιτικό εμφανίζεται ως ρήγμα ανάμεσα σε αυτό που «πρέπει» να σημαίνει και σε αυτό που απλώς υπάρχει.
Η τέχνη και ο πολιτισμός διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του σύγχρονου πολιτικού υποκειμένου, λειτουργώντας ως πεδία νοηματοδότησης, κριτικής και κοινωνικής διαμεσολάβησης. Σε συνθήκες αυξανόμενης πολιτικής αποξένωσης και θεσμικής δυσπιστίας, η τέχνη προσφέρει εναλλακτικούς τρόπους κατανόησης της κοινωνικής πραγματικότητας, πέρα από τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο. Μέσω συμβολικών μορφών έκφρασης, ο άνθρωπος επαναπροσδιορίζει τη σχέση του με την εξουσία, την ταυτότητα και τη συλλογικότητα.
Σε αυτό το τοπίο της σύγχρονης ψηφιακής βιοπολιτικής με την διαρκή έκθεση μέσω των κοινωνικών δικτύων/social media και την καθολική ορατότητα που επιφέρουν, ο homo idiot, ως ένας σύγχρονος Οιδίποδας, τυφλός και ταυτόχρονα απόλυτα ορατός, ενσωματωμένος ολοκληρωτικά σε καθεστώτα διαχείρισης της ζωής και της εικόνας, στερείται της δυνατότητας εσωτερικής απόστασης και αυθεντικής μέριμνας για την κοινότητα και το Είναι του. Κατοικεί στον κόσμο αδυνατώντας πραγματικά να εμπειραθεί το παρελθόν, να κατανοήσει το παρόν ώστε να αφουγκραστεί το μέλλον και η τέχνη του, φαίνεται να αδυνατεί ακόμη και να λειτουργήσει ως άσκηση αποδέσμευσης από το καθεστώς της ολικής ενσωμάτωσης στο κυρίαρχο καθεστώς ορατότητας. Ωστόσο, μπροστά σε ορισμένα έργα, ενδέχεται να παραμένει ανοιχτή η δυνατότητα μιας δημιουργικής σχισμής, διότι οι πυγολαμπίδες του Pasolini δεν χάθηκαν, χάσαμε εμείς την ικανότητα να τις βλέπουμε.
Maria Vasiliki Kenanidou
art historian & independent curator member of the Hellenic Association of Art Critics (AICA–Hellas)
[1] Αριστοτέλης, Πολιτικὰ 1, ἐκ τούτων οὖν φανερὸν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστί, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον, καὶ ὁ ἄπολις διὰ φύσιν καὶ οὐ διὰ τύχην ἤτοι φαῦλός ἐστιν, ἢ κρείττων ἢ ἄνθρωπος· ὥσπερ [1253a5-9] καὶ ὁ ὑφ᾽ Ὁμήρου λοιδορηθεὶς «ἀφρήτωρ ἀθέμιστος ἀνέστιος»· ἅμα γὰρ φύσει τοιοῦτος καὶ πολέμου ἐπιθυμητής, ἅτε περ ἄζυξ ὢν ὥσπερ ἐν πεττοῖς. 1253a 4]
[2] Το επίθετο «νέο Homo sacer» μετά την πανδημία αποτελεί εξέλιξη του Homo sacer του Giorgio Agamben, από το Homo sacer – Κυρίαρχη εξουσία και γυμνή ζωή Μετάφραση Παναγιώτης Τσιαμούρας Επιμέλεια-Επίμετρο Γιάννης Σταυρακάκης , εκδ. scripta, 2005, σελ 27-28
[3] Στον Πλάτωνα (Πρωταγόρας, 322c–323a) θεμελιώνεται η καθολική υποχρέωση συμμετοχής στην πολιτική αρετή, ενώ στον Θουκυδίδη (Ιστορίαι 2.40.2) και κυρίως στον Αριστοτέλη (Πολιτικά Γ΄) ο ἰδιώτης αντιπαρατίθεται ρητά προς τον πολίτη ως μη μετέχων κρίσεως και αρχής.
[4] Οπ GA σελ 29
[5] Giorgio Agamben, ο.π. σελ 19
[6] 2. Michel Foucault, La volonté de savoir, Gallimard, Παρίσι 1976, σ. 188.
[7] είναι ένα πολιτικό κείμενο, γραμμένο το 1975 λίγο πριν τον θάνατό του, με τίτλο «Το κενό της εξουσίας στην Ιταλία».
[8] Didi-Huberman Georges, Επιβίωση των Πυγολαμπίδων, εκδ. Vesta, Θεσσαλονίκη, 2009, σελ.34
[9] οπ
