Του Αλέξανδρου Σταματουλάκη*
Α. Τα προηγηθέντα
Στις εκλογές του 1958 η αριστερή ΕΔΑ έγινε αξιωματική αντιπολίτευση -με πρώτη την ΕΡΕ του Κ. Καραμανλή. Πανικόβλητοι οι μηχανισμοί καταστολής και οι πάτρωνές τους καταστρώνουν νέα σχέδια.
Στις εκλογές του 1963, ύστερα από τις εκλογές βίας και νοθείας του 1961, πρώτευσε η Ένωση Κέντρου του Γ. Παπανδρέου, αλλά δε διέθετε απόλυτη πλειοψηφία στη Βουλή. Ο πρωθυπουργός ζήτησε νέες εκλογές. Αυτές έγιναν στις 16 Φεβρουαρίου 1964 και η ΕΚ σάρωσε με ποσοστό 52,72 % και 171 έδρες.
Στα εθνικά θέματα η νέα κυβέρνηση αντιτάχτηκε στα σχέδια των Αμερικάνων για την Κύπρο. Πατέρας και γιός (Ανδρέας) Παπανδρέου «μπήκαν στο ρουθούνι» των αμερικάνων και του προέδρου Λίντον Τζόνσον. Η ελληνική και κυπριακή κυβέρνηση συζητούσαν για προμήθεια σοβιετικών πυραύλων και λοιπού εξοπλισμού για την Κύπρο (τελικά αυτό δεν πραγματοποιήθηκε). Ο Γ. Παπανδρέου έστειλε μια μεραρχία στη μεγαλόνησο (θα την αποσύρει αργότερα ο δικτάτορας Παπαδόπουλος), καθώς οι απειλές των Τούρκων για απόβαση ήταν συχνότατες. Σχεδιαζόταν ταξίδι στη Μόσχα του πρωθυπουργού. Τελικά δεν πραγματοποιήθηκε λόγω ισχυρών αντιδράσεων).
Στα εσωτερικά το μεταρρυθμιστικό κύμα ήταν άτολμο, ανεπαρκές, οι παρακρατικοί μηχανισμοί, που πριν λίγα χρόνια είχαν «φάει» το Γρηγόρη Λαμπράκη, δεν στάθηκε δυνατό να ξεδοντιαστούν και γρήγορα βοηθούσης και της αξιωματικής αντιπολίτευσης (ΕΡΕ του Παναγιώτη Κανελλόπουλου) δημιουργήθηκε ένα κλίμα έντασης και αβεβαιότητας. Ωστόσο ο λαός ανέπνευσε και φυσούσε ένας άνεμος δημοκρατίας -και δημιουργίας στα πολιτιστικά.
Τυχαία ανακαλύφθηκε από την κυβέρνηση -και το κατήγγειλε στη Βουλή ο Γεώργιος Παπανδρέου- το Σχέδιο «Περικλής» που προέβλεπε αντιδημοκρατική παρέμβαση κρατικών, όπως Στρατός, Αστυνομία-Χωροφυλακή, ΚΥΠ- και παρακρατικών φορέων υπέρ της ΕΡΕ στις εκλογές του ’61. Ξέσπασε τεράστιος σάλος. Ο αντίκτυπος των αποκαλύψεων συντάραξε τη χώρα. Ανάκτορα και ηγεσία του στρατεύματος κυνήγησαν τους στρατιωτικούς που με εντολή της κυβέρνησης ερεύνησαν την υπόθεση και που επιβεβαίωσαν τις καταγγελίες του πρωθυπουργού.
«Καπάκι» μερικούς μήνες αργότερα δυο αντιπολιτευόμενες εφημερίδες κατήγγειλαν κινήσεις κατώτερων αξιωματικών στις ελληνικές δυνάμεις που στάθμευαν στην Κύπρο. Κατονόμαζαν ως πολιτικό αρχηγό της Κίνησης τον Ανδρέα Παπανδρέου. Ο λοχαγός Αριστείδης Μπουλούκος, παλιός Χίτης στην κατοχή, που ο ίδιος ο Γρίβας κάλεσε στην Κύπρο και με αίτησή του υπηρετούσε στην ΚΥΠ, φερόταν ως πρωταγωνιστής. Οι ισχυρισμοί αυτοί πυροδότησαν μια νέα ένταση στο ήδη τεταμένο κλίμα.
Η προβοκάτσια του Γεωργίου Παπαδόπουλου στον Έβρο έριξε ακόμα περισσότερο λάδι στη φωτιά. Ο δικτάτορας, που υπηρετούσε στην ΚΥΠ και είχε άμεση διοικητική και μισθολογική διασύνδεση με τη CIA, φόρτωσε σε δημοκρατικό οπλίτη σαμποτάζ στα τεθωρακισμένα στον Έβρο, ενώ, όπως αποκαλύφθηκε αργότερα ο ίδιος είχε χύσει ζάχαρη στο ντεπόζιτο καυσίμων.
Ο αρχηγός της αντιπολίτευσης από καιρό ζητούσε να φύγει ο πρωθυπουργός και να τον αντικαταστήσει άλλος προερχόμενος από την Ε.Κ. Κατήγγελλε επίσης πως «Λαμπράκισσες» -μέλη της Δημοκρατικής Νεολαίας Γρηγόρης Λαμπράκης– φορώντας μαύρα… καλσόν αποπλανούσαν (!) βάσει σχεδίου αξιωματικούς του ελληνικού στρατού, για να τους έχουν υποχείριά τους. Προς τιμή του ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος στη Μεταπολίτευση απέσυρε όλες αυτές, αλλά και άλλες καταγγελίες του.
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα ο βασιλιάς Κωνσταντίνος με την καθοδήγηση της μητέρα του Φρειδερίκης και των συμβούλων του σκλήραινε από μέρα σε μέρα τη στάση του απέναντι στον Γ. Παπανδρέου έχοντας τη μόνιμη άποψη πως ο στρατός είναι «δικός του» και δεν υπακούει στη νόμιμη κυβέρνηση. Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας και προσωπικός …φίλος του πρωθυπουργού, ο Πέτρος Γαρουφαλιάς, έδειχνε να συμμερίζεται αυτές τις απόψεις του θρόνου. Ο Παπανδρέου τον κάλεσε να παραιτηθεί, αλλά ο υπουργός με τη στήριξη των Ανακτόρων δεν παραιτούταν (!). Ο πρωθυπουργός ήθελε να αναλάβει ο ίδιος το υπουργείο. Η Κοινοβουλευτική Ομάδα της Ε.Κ ομόφωνα διέγραψε τον Γαρουφαλλιά (13/7/1965). Η αντιπολίτευση κατηγορούσε τον πρωθυπουργό πως ήθελε να καλύψει το γιό του στην υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ, γι’ αυτό επεδίωκε να πάρει το υπουργείο. Ο βασιλιάς ύστερα από μια ανταλλαγή σειράς «σκληρών» επιστολών με τον πρωθυπουργό αρνήθηκε το δικαίωμα του νόμιμου πρωθυπουργού της χώρας να αναλάβει ο ίδιος το υπουργείο Εθνικής Άμυνας.
Β. Η Αποστασία
Στις 7μμ της 15ης Ιουλίου 1965 ο Γ. Παπανδρέου συναντιέται με το βασιλιά στα ανάκτορα. Ο Κωνσταντίνος κόντρα στη συνταγματική επιταγή δεν υπογράφει την ανάληψη του υπουργείου Εθνικής Άμυνας από τον πρωθυπουργό. «Αύριο θα σας υποβάλλω την παραίτησή μου» του είπε ο πρωθυπουργός. Μια από τις πιο κρίσιμες συναντήσεις της νεότερης ιστορίας δεν διήρκεσε ούτε δεκαπέντε λεπτά.
Ο Κωνσταντίνος δεν έχασε χρόνο περιμένοντας την επιστολή παραίτησης του Παπανδρέου, όπως θα ήταν το νόμιμο. Είχε έτοιμο, φρακοφορεμένο, τον πρόεδρο της Βουλής Γεώργιο Αθανασιάδη Νόβα. Τον ορκίζει πρωθυπουργό. Άλλοι δυο από την ΕΚ ορκίζονται υπουργοί. Σε λίγο θα ακολουθήσουν κι άλλοι και η νέα κυβέρνηση θα συμπληρωθεί. Τα νέα δεν είχαν μαθευτεί ακόμα. Στη Βουλή κάποιος υπουργός αγορεύει. «Είστε σίγουρος πως είστε ακόμα υπουργός;» τον ρωτάει ένας βουλευτής της ΕΡΕ. Η κυβέρνηση έτρεξε να καταλάβει το ραδιοσταθμό της ΕΙΡ. Ο γενικός διευθυντής Σάκης Πεπονής βρισκόταν με ένα συνεργείο στο Καστρί περιμένοντας δηλώσεις του Παπανδρέου. Επέστρεψε και βρήκε άλλον στη θέση του. Τον έδιωξε. Αντιστέκεται στα «μαγειρέματα» των ειδήσεων. Το νυχτερινό δελτίο καθυστερεί. Τελικά στη 1 πμ ανακοινώνεται το διάγγελμα του Παπανδρέου. «Συνετελέσθη σήμερον παραβίασις του πολιτεύματος…». Καλεί το λαό σε έναν νέο Ανένδοτο Αγώνα.
Οι πρώτοι διαδηλωτές βγαίνουν στους δρόμους. Στις 21 Ιουλίου η Αθήνα «καίγεται». Δεκάδες τραυματισμοί και ένας φοιτητής νεκρός, ο Σωτήρης Πέτρουλας, στις συγκρούσεις με την αστυνομία Στις 27 Ιουλίου ο Ηλίας Τσιριμώκος μιλάει σε μεγάλη συγκέντρωση της Ε.Κ. στη Θεσσαλονίκη και κατακεραυνώνει τους αποστάτες. Κρυφά όμως μαζί με άλλους πρωτοκλασάτους της Ε.Κ. και τον εκδότη του Βήματος, της Αθηναϊκής και της Μακεδονίας, Χρ.Λαμπράκη, Ι. Παπαγεωργίου και Ι. Βελίδη ετοιμάζουν μια συμβιβαστική λύση με απομάκρυνση του Παπανδρέου. Η κοινοβουλευτική ομάδα της ΕΚ συνεδριάζει. Ο Παπανδρέου για μια ακόμα φορά αποθεώνεται από τους οπαδούς του στη διαδρομή προς τα γραφεία. 143 βουλευτές υπογράφουν πρωτόκολλο -έξι δεν υπέγραψαν- στήριξης των θέσεων του Παπανδρέου.
Στις 29 Ιουλίου η κυβέρνηση Γεωργίου Νόβα-Αθανασιάδη παρουσιάζεται στη Βουλή, αλλά βρίσκεται μπροστά σε άδεια καθίσματα. Στις 2 Αυγούστου ξαναεμφανίζεται. Η Βουλή είναι περικυκλωμένη από αστυνομικές δυνάμεις έξω από τον κλοιό χιλιάδες πολίτες αποδοκιμάζουν την «κυβέρνηση» Νόβα, χλευάζουν και γελοιοποιούν τον πρωθυπουργό-ποιητή με το περίφημο «Γαργάλα τα» (Στίχοι από ποίημα του Νόβα: «κι ήταν τα στήθη της σαν γάλατα//και μου ‘λεγε γαργάλα τα, γαργάλα τα»). Μέσα στη Βουλή υπάρχει πανδαιμόνιο. Ο Νόβας διαβάζει τις προγραμματικές δηλώσεις χωρίς να ακούγεται. Στην ψηφοφορία που ακολουθεί η κυβέρνηση ψηφίζεται από 131 βουλευτές (ΕΡΕ, Προοδευτικοί του Μαρκεζίνη, «Αποστάτες»), έχοντας ενάντιά της 167. Στην πλατεία Συντάγματος χιλιάδες κόσμος πανηγυρίζει.
Στα «μαγειρεία» εντείνονται τα μαγειρέματα με τη συμμετοχή και των εκδοτών. Στα φανερά ακολουθούν τις θέσεις του Παπανδρέου (:ή εκλογές ή εντολή στον ίδιο ως αρχηγού της πλειοψηφίας), γιατί φοβούνται για τις κυκλοφορίες των εφημερίδων τους. Υπογείως όμως επιδιώκουν συμβιβασμό με την έγκριση της κοινοβουλευτικής ομάδας της Ε.Κ. Ο Στέφανος Στεφανόπουλος παίρνει από το βασιλιά εντολή σχηματισμού κυβέρνησης. Δηλώνει πως θα κινηθεί μόνο με την έγκριση της ΕΚ. Τη Δευτέρα 9Αυγούστου ένα τεράστιο πλήθος, μεγαλύτερο από κάθε άλλη φορά, κινητοποιείται δηλώνοντας πίστη στον Παπανδρέου. Οι διαδηλωτές καίνε φύλλα των Νέων αποδοκιμάζοντας τη διπλοπροσωπία του Λαμπράκη. Στεφανόπουλος, Τσιριμώκος και όσοι είναι υπέρ του συμβιβασμού με το βασιλιά, αρνούνται να προσέλθουν στη συνεδρίαση της Κ.Ο. αν δεν διαλυθεί το πλήθος. Ο Παπανδρέου παρακαλεί τους διαδηλωτές να διαλυθούν κι έτσι οι παραπάνω προσέρχονται στη συνεδρίαση. Γίνεται ανταλλαγή απόψεων και η πλειοψηφία τάσσεται υπέρ των θέσεων του Παπανδρέου (από τους 139 παρόντες: υπέρ 113 κατά 26). Ο Στεφανόπουλος καταθέτει τη βασιλική εντολή και μαζί με τον Τσιριμώκο απομακρύνεται από την Ε.Κ.
Στις 18 Αυγούστου (1965) εντολή από τα ανάκτορα παίρνει ο Ηλίας Τσιριμώκος, παλιός σοσιαλιστής ηγέτης που η Δεξιά τον κατηγορούσε για «ΕΑΜοκομμουνιστή σφαγέα». Εξαπολύεται από τα Ανάκτορα και τους προσκείμενους κύκλους ένα κυνήγι βουλευτών. Ασκούνται πιέσεις και συντελούνται δωροδοκίες (Στον Γεώργιο Πέτσο προσφέρουν 5 εκατομμύρια κι όποιο οικονομικό υπουργείο θέλει. Αρνείται. Και σ’ άλλους γίνονται προτάσεις). Η νέα εντολή ρίχνει λάδι στη φωτιά των λαϊκών κινητοποιήσεων. Φωτιές, πυρπολήσεις, καμπάνες που χτυπούν, προβοκάτορες των κύκλων της ανωμαλίας και αστυνομία να χτυπά διαδηλωτές με βίαιο τρόπο. Ο αρχηγός του ΓΕΣ Γεννηματάς προτείνει να κηρυχθεί στρατιωτικός νόμος.Ο Τσιριμώκος αρνείται.
Στη Βουλή και η δεύτερη κυβέρνηση των αποστατών καταψηφίζεται στις 28Αυγούστου. (135 υπέρ, 159 κατά). Συγκαλείται το Συμβούλιο του Στέμματος. Ο Κανελλόπουλος φλερτάρει με την ιδέα να πάρει αυτός την εντολή. Τελικά επιλέγεται η λύση Στέφανου Στεφανοπουλου που θα έχει στην κυβέρνησή του δυο τοποτηρητές της ΕΡΕ και των Προοδευτικών. Όλοι οι κύκλοι της ανωμαλίας, Ανάκτορα. Δεξιά, CIA, εφοπλιστές, παρακρατικοί έχουν ξεχυθεί χρησιμοποιώντας όλα τα μέσα για να εξασφαλίσουν 151 ψήφους. Όσοι βουλευτές της ΕΚ πείθονται τελικά να στηρίξουν τον Στεφανόπουλοκλείνονται στο σπίτι του εφοπλιστή Ποταμιάνου μέχρι την ορκωμοσία. Υπάρχει φόβος μήπως αλλάξουν γνώμη.
Λίγους μήνες αργότερα σε επιστολή του προς το βασιλιά ο Π. Κανελλόπουλος αρχηγός της ΕΡΕ, ομολογεί:
«…η απόσπασις των αναγκαίων βουλευτών από τον κ. Παπανδρέου έγινε με εξαγορά συνειδήσεων, με υπουργοποίησιν ανθρώπων που δεν θα εγίνοντο ποτέ, υπό άλλας συνθήκας υπουργοί, ακόμα και με άλλα απαράδεκτα μέσα…»
Και ο δημοσιογράφος Σπύρος Λιναρδάτος: «Εκατομμύρια δραχμές, χιλιάδες δολάρια, διαμερίσματα, τυπογραφικές εγκαταστάσεις και μαζί υπουργικοί θώκοι προσφέρονται για να συνεχιστεί η «σαλαμοποίηση» της Ε.Κ.» Και: «Σε 21 εκατομμύρια δολάρια υπολογίζονται τα ποσά που διέθεσε η CIA στην Ελλάδα για ενίσχυση κομμάτων και πολιτικών από το 1961 έως το 1967 (Ανταπόκριση Στ. Ευσταθιάδη στον Ταχυδρόμο.).
Στις 8 το απόγευμα, 17 Σεπτεμβρίου 1965, φτάνει στα ανάκτορα ο Στεφανόπουλος, ο Αρχιεπίσκοπος και «παλιοί» αποστάτες. Σε δυο ομάδες περικυκλωμένοι από τον Μητσοτάκη, Γαρουφαλιά και Κωστόπουλο φτάνουν οι «έγκλειστοι» στο σπίτι του Ποταμιάνου. Οι «νέοι» αποστάτες. Μερικοί έχουν ψαρευτεί την τελευταία στιγμή. Είναι αξύριστοι και με τα καθημερινά τους ρούχα. Δεν τους επέτρεψαν να πάνε να ευπρεπιστούν ούτε στα σπίτια τους. Τη νύχτα της 24ης Σεπτεμβρίου σε μια επεισοδιακή ψηφοφορία η κυβέρνηση παίρνει επιτέλους ψήφο εμπιστοσύνης (152 υπέρ -148 κατά).
Συνεχίζοντας την «πορεία προς το λαό», τον «νέο Ανένδοτο», ο Γ. Παπανδρέου σε μια ογκώδη και παλλόμενη από ενθουσιασμό και μαχητική διάθεση συγκέντρωση στη Θεσσαλονίκη θέτει για μια ακόμα φορά το ερώτημα: «Ποιος κυβερνά αυτόν τον τόπο; Ο βασιλεύς ή ο λαός;».
Η τρίτη προσπάθεια «σαλαμοποίσης» της Ε.Κ. τελικά πέτυχε. Η νέα κυβέρνηση Στεφανόπουλου με την πολιτική της τυφλής υπακοής στα ανάκτορα και στον «εξωτερικό παράγοντα» ανοίγει το δρόμο στους πραξικοπηματίες της 21ης Απριλίου του 1967. (Με κυβέρνηση ΕΡΕ-Π. Κανελλόπουλο -κυβέρνησε ένα μήνα τελικά- συμφωνήθηκε από όλους τους «θεσμικούς» να γίνουν εκλογές στις 28 Μαΐου του 1967. Δεν έγιναν ποτέ. Αν και ετοιμάζονταν οι στρατηγοί κι ο βασιλιάς, τους πρόλαβαν οι συνταγματάρχες και η CIA).
* Γιατρός, συγγραφέας, πρ. δήμαρχος Αμπελοκήπων, ραδιοτηλεοπτικός παραγωγός.
