«Θα ήθελα οι αναλύσεις μου να αφυπνίζουν στους καλλιτέχνες την επιθυμία για βαθύτερο στοχασμό»
Πώς και πότε αρχίσατε να αφοσιώνεστε συστηματικά στην τέχνη; Είμαι καθηγήτρια φιλοσοφίας και εργάζομαι με έννοιες που χαρακτηρίζονται από υψηλό βαθμό αφαίρεσης. Ο ρόλος μου είναι να βοηθώ τους μαθητές να κατανοούν αυτές τις έννοιες, να τις εντάσσουν στα αντίστοιχα φιλοσοφικά συστήματα και να τις αξιοποιούν σε άλλα πολιτισμικά πλαίσια, διαφορετικά από ιστορική ή φιλοσοφική άποψη. Έτσι, καλούμαι να εξηγήσω, να περιγράψω, να αποδείξω, να εικονογραφήσω, να αναλύσω και να συνθέσω κάτι που δεν έχει υλική υπόσταση και δεν διαθέτει αντίστοιχο στον φυσικό κόσμο. Συχνά αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο. Η εργασία με τον νου, τη διάνοια και το πνεύμα του παιδιού αποτελεί μια μεγάλη πρόκληση. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι να το βοηθήσω να αναπαραστήσει, όχι απλώς να φανταστεί, ό,τι ήδη εμπεριέχεται στη φιλοσοφική έννοια, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τον φιλόσοφο, και στη συνέχεια να αναδομήσει το φιλοσοφικό σύστημα μέσα στη δική του σκέψη.
Έτσι οδηγήθηκα στην ψηφιακή γραφική αναπαράσταση των φιλοσοφικών εννοιών: σε ένα είδος εργαλείου μέσω του οποίου αποκωδικοποιώ εικαστικά, μέσα στη δική μου σκέψη, έννοιες όπως ο νοητός κόσμος του Πλάτωνα, το σύμπαν του Πυθαγόρα, ο άνθρωπος ως «σκεπτόμενο καλάμι» του Πασκάλ, οι a priori μορφές της γνώσης στον Καντ κ.ά. Στη συνέχεια τις κωδικοποιώ ψηφιακά, χωρίς τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να τις μεταδώσω στους άλλους, προσδοκώντας ότι θα τις αποκωδικοποιήσουν εκ νέου στη δική τους σκέψη, με σκοπό την κατανόηση και την οικείωσή τους. Να γίνουν δηλαδή πνευματικό τους κτήμα και μέρος της προσωπικής τους σκέψης.
Παράλληλα, οι ενασχολήσεις μου με την ορθόδοξη χριστιανική θεολογία με οδήγησαν κάποια στιγμή στην εικόνα ως εικαστική αναπαράσταση της αγιότητας και, κατ’ επέκταση, της θεότητας. Με συγκινεί ιδιαίτερα η ιδέα του μεγάλου λόγιου ηγεμόνα Δημητρίου Καντεμίρη, στο έργο του του 1700 Sacrosancta scientia indepingibilis imago («Η απεικόνιση του ανεικόνιστου της ιερής γνώσης»), σύμφωνα με την οποία ο ίδιος ο Θεός παρουσιάζεται ως ζωγράφος. Έχω δημιουργήσει βυζαντινές και νεοβυζαντινές εικόνες πάνω σε γυαλί, απεικονίζοντας την Παναγία, την Αγία Τριάδα, τη Γέννηση του Χριστού, τον Μυστικό Δείπνο και τους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ. Η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν η αγιογράφηση του Σωτήρος Ιησού Χριστού.
Συνεπώς, στο ερώτημα πώς ξεκίνησα υπάρχουν δύο απαντήσεις: προσπαθώντας να είμαι καθηγήτρια φιλοσοφίας σε έναν αντιφιλοσοφικό κόσμο και επιθυμώντας να βοηθήσω τους ανθρώπους να πλησιάσουν τη Βασιλεία του Θεού. Στο ερώτημα πότε, υπάρχουν επίσης δύο απαντήσεις: το 2021 πραγματοποίησα την πρώτη μου ατομική έκθεση με τίτλο «Ψηφιακές Μεταφυσικές», αφιερωμένη στην ψηφιακή τέχνη, ενώ δέκα χρόνια νωρίτερα, το 2011, εξέθεσα την εικόνα «Η Θλιμμένη Παναγία».
Σε ποιο καλλιτεχνικό ρεύμα ή κίνημα θα εντάσσατε τα έργα σας; Τα έργα μου ψηφιακής τέχνης θα τα ενέτασσα σε μια ιδιαίτερη εκδοχή της εννοιολογικής τέχνης, αν μπορεί να υπάρξει κάτι τέτοιο, την οποία θα ονόμαζα «φιλοσοφική τέχνη». Οι εικόνες μου ανήκουν, φυσικά, στη χριστιανική ορθόδοξη θρησκευτική τέχνη.
Από πού αντλείτε την έμπνευσή σας; Οι αναγνώσεις αποτελούν την κύρια πηγή έμπνευσης της ψηφιακής μου τέχνης, κυρίως τα φιλοσοφικά, αλλά και τα επιστημονικά και θεολογικά κείμενα. Τον τελευταίο καιρό δημιουργώ ψηφιακά έργα με χριστιανική θεματολογία. Θεωρώ ότι αυτή η μορφή έκφρασης διαθέτει περισσότερες δυνατότητες να φτάσει και να αγγίξει το πνεύμα του άλλου. Πρόκειται για μια πολυσημία που έχω ανάγκη στη σχέση μου με το κοινό.
Στη θρησκευτική τέχνη σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν, έστω και έμμεσα, η προσευχή και η προσωπική πνευματική εμπειρία.
Υπάρχουν προσωπικότητες ή καλλιτέχνες που επηρέασαν τη δημιουργία σας; Άμεσα με επηρέασαν οι αγιογράφοι, ιδιαίτερα εκείνοι της Τρανσυλβανίας, όπου υπάρχει μακρά παράδοση στην αγιογραφία πάνω σε γυαλί. Με σημάδεψε επίσης βαθιά ο Αντρέι Ρουμπλιόφ. Η τέχνη του, και ιδιαίτερα η «Αγία Τριάδα», μου χάρισε ένα είδος χαράς που δεν με εγκατέλειψε ποτέ.
Δημιούργησα δύο εκδοχές της Αγίας Τριάδας: η πρώτη ακολουθεί πιστά το πρωτότυπο, ενώ η δεύτερη αποτελεί μια ερμηνεία εμπνευσμένη από την τεχνική του Αγίου Αρσενίου Μπόκα. Καμία από τις δύο δεν είναι αυτό που θα έπρεπε να είναι. Παρ’ όλα αυτά, η δημιουργία τους σήμαινε πάρα πολλά για μένα. Ήταν ένας τρόπος να συναντηθώ με τους δύο αυτούς αγίους, τον Ρουμπλιόφ και τον Αρσένιο, αλλά και με τα τρία Θεία Πρόσωπα. Μια πραγματικά θαυμαστή εμπειρία. Στην ψηφιακή τέχνη, αντίθετα, δεν είχα συγκεκριμένα καλλιτεχνικά πρότυπα ή σημεία αναφοράς.
Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση που έχετε θέσει στον εαυτό σας ως καλλιτέχνιδα; Να μεταφράσω σε ψηφιακή μορφή τις θρησκευτικές μου εμπειρίες.
Πόσο εκτιμάται η τέχνη στην Ελλάδα σήμερα και ποιον ρόλο καλείται να διαδραματίσει στον δημόσιο χώρο; Δεν γνωρίζω πόσο εκτιμάται σήμερα. Μπορώ όμως να πω πόσο αξίζει να εκτιμάται. Έχω δει έργα Ελλήνων καλλιτεχνών με εξαιρετική εκφραστική δύναμη και ισχυρό μήνυμα. Η ελληνική ευαισθησία είναι φωτεινή και βαθιά, ριζωμένη στην επιτακτική πραγματικότητα του παρόντος, χωρίς να καταπιέζεται.
Ποια είναι τα σχέδιά σας για το μέλλον; Οι μελλοντικές μου επιδιώξεις επικεντρώνονται στον χώρο της κριτικής τέχνης. Σκοπεύω να συνεχίσω την ανάλυση της σύγχρονης τέχνης, υποστηρίζοντας ότι, αφενός, διαθέτει μια αδιαμφισβήτητη προσωπικότητα και ιδιαιτερότητα και, αφετέρου, φέρει τα ίχνη ολόκληρου του καλλιτεχνικού παρελθόντος — κάποια ήδη αφομοιωμένα, άλλα ακόμη αχώνευτα ή και εντελώς αδιερεύνητα.
Τα ίχνη αυτά συνιστούν ένα είδος καλλιτεχνικού DNA, το οποίο δεν μπορεί να διαλυθεί ούτε να εξαφανιστεί, μπορεί όμως να εμπλουτιστεί και να εξευγενιστεί. Αν η ομορφιά διαθέτει διαφορετικούς βαθμούς προσέγγισης προς τον Θεό, σαν διαδοχικά βήματα σε μια πνευματική πορεία, τότε η τέχνη αποτελεί ένα προνομιακό όχημα για αυτό το ταξίδι.
Θα ήθελα οι αναλύσεις μου να αφυπνίζουν στους καλλιτέχνες την επιθυμία για βαθύτερο στοχασμό.
Είναι μεγάλη τιμή για μένα να είμαι μέλος του ART GENESIS – Κέντρου Τέχνης και Πολιτισμού, ενός οργανισμού που διακρίνεται για την εξαιρετική του δράση στον χώρο της τέχνης και για τις υψηλού επιπέδου διοργανώσεις του.
Ευχαριστώ θερμά τον Σπύρο Κατσίκη και τη Μαργαρίτα Ντονικιάν, ιδρυτές του ART GENESIS, για την ευκαιρία και την πλατφόρμα που μου προσφέρουν ώστε να παρουσιάζω το έργο μου.
