Γράφει ο Παναγιώτης Γρηγοριάδης*
Κατά Ιωάννην 1:1-8. Ο Λόγος και το Φως.
«Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος». Με αυτά τα λόγια ξεκινά το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, αποδίδοντας στο λόγο πρωταρχικό ρόλο στην ίδια τη δημιουργία του κόσμου. Η φράση αυτή έχει απασχολήσει θεολόγους και φιλοσόφους ανά τους αιώνες, καθώς αναδεικνύει ότι ο λόγος δεν είναι απλώς ένα μέσο επικοινωνίας, αλλά μια δύναμη που μπορεί και έχει διαμορφώσει την απτή και όχι μόνο πραγματικότητα. Η παρομοίωση-ταύτιση με το Θεό αποτυπώνει τη δυναμικότητα που απορρέει από το λεκτικό στοιχείο.
Στην Παλαιά Διαθήκη, στο βιβλίο της Γενέσεως, η δημιουργία του κόσμου επετεύχθη μέσα από τη θεία προσταγή «γενηθήτω φῶς» και αμέσως «ἐγένετο φῶς». Η αφήγηση αυτή, ανεξάρτητα από τη θεολογική ερμηνεία της, αποτυπώνει αριστουργηματικά τη συμβολική δύναμη του λόγου. Ο λόγος παρουσιάζεται ως στοιχείο δημιουργίας, ως μια δύναμη που έχει πετύχει από αρχαιοτάτων χρόνων να προσδώσει μορφή και νόημα στον κόσμο. Ίσως μάλιστα πρόκειται για στοιχείο του οποίου η απουσία θα αλλοίωνε σημαντικά τον κόσμο όπως αυτός μας είναι γνωστός αιώνες τώρα.
Εξίσου εντυπωσιακή είναι η δύναμη της γλώσσας μέσα στην ανθρώπινη κοινωνία. Σαν όργανο είναι μικρή και φαινομενικά αδύναμη, αποτελούμενη από σάρκα άνευ οστικής δομής, όμως μέσω αυτής παράγεται ό,τι ισχυρότερο διαθέτει ο άνθρωπος ως χάρισμα σε σύγκριση με τα υπόλοιπα έμβια όντα: ο λόγος. Από πού να ξεκινήσει κανείς και πού να σταματήσει αναλογιζόμενος πόση πρόοδο έχει σημειώσει η ανθρωπότητα χάρη στο λόγο;
Δημοφιλές αγγλικό λαϊκό ρητό σε σχέση με τον αντίκτυπο του λόγου στο δέκτη (ελληνική μετάφραση «Φρόντισε να δοκιμάσεις τη γεύση των λέξεών σου πριν τις ξεστομίσεις»)
Ένα σωματικό χτύπημα αφήνει πληγές, όμως αυτές επουλώνονται. Αντίθετα, ένα λεκτικό χτύπημα, όπως είναι μια προσβολή, μια ειρωνεία ή μια ταπεινωτική φράση, μπορεί να αφήσει ψυχικά τραύματα πολύ πιο δύσκολα ιάσιμα. Στη λαϊκή σοφία απαντάται η φράση «η γλώσσα κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει». Με αυτήν τονίζεται ότι η δύναμη της γλώσσας ως οργάνου και μέσου δύναται να είναι πολύ μεγαλύτερη από τη δύναμη οποιουδήποτε άλλου οργάνου του σώματος ή και μέσου που μπορεί ο άνθρωπος να χρησιμοποιήσει με την στήριξη του σώματός του.
Ταυτόχρονα, η γλώσσα μπορεί να λειτουργήσει και θεραπευτικά. Λέξεις και φράσεις ενθάρρυνσης, εκτίμησης και αγάπης μπορούν να αντισταθμίσουν τον ψυχοφθόρο αντίκτυπο αρνητικών συμβάντων. Σε τέτοιες στιγμές, μια καλή κουβέντα μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σημαντική με μια χειρονομία στοργής, όπως ένα χάδι ή μια αγκαλιά. Η λαϊκή παράδοση έχει αποτυπώσει αριστουργηματικά τη διπλή φύση της γλώσσας μέσα από διάφορα ρητά. Λέγεται, για παράδειγμα, ότι «στάζει η γλώσσα του φαρμάκι» όταν κάποιος άνθρωπος χρησιμοποιεί λόγια που πικραίνουν και πληγώνουν, ενώ ότι «στάζει η γλώσσα του μέλι» όταν τα λόγια ενός ανθρώπου είναι καλοπροαίρετα και ευγενικά. Η φράση «βούτα τη γλώσσα στο μυαλό πριν μιλήσεις» μάς προτρέπει όλους σε σκέψη πριν εκφραστούμε για να αποφευχθεί μεγάλης έκτασης ψυχολογική ζημιά μετέπειτα.
Επομένως, λόγος και γλώσσα δεν αποτελούν απλώς μέσα μετάδοσης πληροφοριών. Είναι φορείς συναισθημάτων, προθέσεων και αξιών. Αποκαλύπτουν συχνά σκέψεις και διαθέσεις που ίσως ο άνθρωπος θα προτιμούσε να αποκρύψει. «Γλώσσα λανθάνουσα τα αληθή λέγει» και έτσι φανερώνονται βαθύτεροι λανθάνοντες λογισμοί. Η δύναμη λόγου και γλώσσας είναι αδιαφιλονίκητη. Ο τρόπος αξιοποίησής τους είναι αποκλειστικά ανθρώπινος παράγοντας. Μπορούν να γίνουν μέσα κατανόησης, ενθάρρυνσης και οικοδόμησης σχέσεων εμπιστοσύνης ή εργαλεία προσβολής και σύγκρουσης. Αυτό μας εξηγεί ο Απόστολος Παύλος στον Ύμνο της Αγάπης, τονίζοντας πως η γνώση των γλωσσών ανθρώπων και αγγέλων δεν έχει αξία αν δεν συνοδεύεται από αγάπη. Δίχως αγάπη, ο λόγος κινδυνεύει να καταντήσει κούφιος θόρυβος, ακριβέστερα «χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον». Κοντολογίς, η πραγματική δύναμη λόγου και γλώσσας βρίσκεται στο σεβασμό, στη σύνεση και στην ανιδιοτελή αγάπη προς το συνάνθρωπο.
*Ο Παναγιώτης Γρηγοριάδης είναι καθηγητής Γερμανικών και υποψήφιος διδάκτωρ του Α.Π.Θ.
