Γράφει ο Τραϊκούδης Χρήστος. Οικονομολόγος, προϊστάμενος εμπορικού τμήματος Α’ υλών εταιρείας ανακύκλωσης, Msc in politics & economics in S.E and Eastern Europe, UoM
Στη μετά-οθωνική περίοδο του νεοελληνικού κράτους, η πολιτική ζωή χαρακτηρίστηκε από έντονες αναταράξεις, συχνές εκλογικές αναμετρήσεις και επαναλαμβανόμενες κρίσεις νομιμοποίησης της εξουσίας. (πρέπει να ψάξετε πόσες εκλογικές αναμετρήσεις είχαν γίνει) Ένα σημαντικό ποσοστό αυτών των εκλογών προκηρύχθηκαν όχι ως φυσική κατάληξη μιας σταθερής κοινοβουλευτικής διαδικασίας, αλλά ως αποτέλεσμα σκανδάλων, καταγγελιών κακοδιαχείρισης, πολιτικών αδιεξόδων ή και προσωπικών συγκρούσεων μεταξύ πολιτικών ηγετών. Από τα τέλη του 19ου αιώνα έως και τη μεταπολίτευση, η χώρα γνώρισε δεκάδες εκλογικές αναμετρήσεις, πολλές εκ των οποίων υπήρξαν προϊόν κρίσης και όχι ομαλής δημοκρατικής εναλλαγής.
Παράλληλα, ο υποτιθέμενος διαχωρισμός μεταξύ «δεξιάς» και «αριστεράς» συχνά αποδεικνύεται περισσότερο επιφανειακός παρά ουσιαστικός. Αντί να λειτουργήσει ως πλαίσιο ιδεολογικής αντιπαράθεσης με στόχο την πρόοδο, μετατράπηκε επανειλημμένα σε μηχανισμό πόλωσης και διχασμού(κυρίως ελλείψεως μίας στέρεας αστικής τάξης). Το αποτέλεσμα ήταν η αναπαραγωγή ενός κλίματος έντασης που κορυφώθηκε σε τραγικές συγκρούσεις, φτάνοντας έως και σε εμφυλιοπολεμικές καταστάσεις. Οι διαχωριστικές γραμμές δε στηρίζονταν πάντοτε σε σαφείς ιδεολογικές διαφορές, αλλά συχνά σε προσωπικά, τοπικά ή πελατειακά συμφέροντα.
Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαχρονική παθογένεια διαδραματίζει το φαινόμενο του ρουσφετιού. Αν και οι ρίζες του εντοπίζονται ήδη πριν από την Επανάσταση του 1821, ως στοιχείο των οθωμανικών και προνεωτερικών κοινωνικών δομών, δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Παρόλα αυτά, στην ελληνική περίπτωση απέκτησε ιδιαίτερη ένταση και διάρκεια, επηρεάζοντας καθοριστικά τη λειτουργία του κράτους και των θεσμών. Το ρουσφέτι δεν περιορίστηκε σε μια απλή πρακτική εξυπηρέτησης, αλλά εξελίχθηκε σε βασικό μηχανισμό πολιτικής επιβίωσης και κοινωνικής ανέλιξης.
Η καταπολέμηση του ωστόσο δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το ρουσφέτι συνδέεται άμεσα με την άσκηση και τη διατήρηση της εξουσίας αποτελώντας εργαλείο ισχύος, ένα άτυπο νόμισμα ανταλλαγής, αν μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε έτσι, μεταξύ πολιτών και πολιτικών. Έτσι, ακόμη και όταν καταγγέλλεται, συχνά αναπαράγεται μόλις κοπάσει ο θόρυβος. Καθοριστικό ρόλο στη διατήρηση αυτής της εύθραυστης και συχνά «με πήλινα πόδια» ισχύος διαδραματίζει η παιδεία.
Όταν η εκπαίδευση δεν καλλιεργεί κριτική σκέψη, ιστορική συνείδηση και αίσθηση συλλογικής ευθύνης, αφήνει χώρο στην αναπαραγωγή πελατειακών αντιλήψεων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η παιδεία αναδεικνύεται σε κομβικό ζήτημα, όχι μόνο πολιτισμικό αλλά και βαθιά πολιτικό και οικονομικό. Η ελλιπής γνώση της ιστορίας και η αδυναμία κατανόησης των επαναλαμβανόμενων μοτίβων του παρελθόντος συμβάλλουν στη διαιώνιση πρακτικών που διατηρούν τη χώρα σε έναν φαύλο κύκλο εξάρτησης και υπερχρέωσης. Όταν οι κοινωνίες δεν μαθαίνουν από τα λάθη τους, είναι καταδικασμένες να τα επαναλαμβάνουν και στην ελληνική περίπτωση αυτό συχνά μεταφράστηκε σε οικονομικές κρίσεις, κακοδιαχείριση και διαρκή δημοσιονομική αστάθεια.
Οι συνέπειες αυτής της κατάστασης υπήρξαν πολλαπλές: υπονόμευση της αξιοκρατίας, διάβρωση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, ενίσχυση της ατομικής ιδιοτέλειας εις βάρος του συλλογικού συμφέροντος. Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, αναπτύχθηκαν συμπεριφορές που δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο πολιτικά ή κοινωνιολογικά, αλλά αγγίζουν και το πεδίο της ψυχανάλυσης: ανασφάλεια, εξάρτηση από την εξουσία, ανάγκη για προστασία μέσω «γνωριμιών» και μια διαρκής καχυποψία απέναντι σε κάθε έννοια δικαιοσύνης και ισότητας.
Εν τέλει, η ιστορική πορεία του νεοελληνικού κράτους δείχνει ότι τα προβλήματα δεν περιορίζονται σε πρόσωπα ή παρατάξεις, αλλά εδράζονται σε βαθύτερες δομές και νοοτροπίες. Η ουσιαστική ενίσχυση της παιδείας και της ιστορικής γνώσης αποτελεί ίσως τη βασικότερη προϋπόθεση για την υπέρβαση αυτών των παθογενειών και τη διαμόρφωση μιας πιο ώριμης και λειτουργικής δημοκρατίας.
Χρειάζεται επομένως υπομονή και εργασία για να φανούν οι αλλαγές. Δε γυρίζει ο τροχός έτσι εύκολα όπως και η τεχνολογία, αυτή που συνήθως εισάγουμε, δεν παράγεται εύκολα.
