«Αισθάνομαι την ανάγκη να υπερασπίζομαι όσα θεωρώ πολύτιμα και να αναλαμβάνω την ευθύνη της θέσης μου»
Ο τίτλος του βιβλίου σας, «Δεν ήταν ο χρόνος», μοιάζει να αμφισβητεί ότι ο χρόνος ευθύνεται για όσα απομακρύνουν τους ανθρώπους. Γιατί οι ήρωές σας χρειάστηκαν τρεις δεκαετίες για να αρθρώσουν την αλήθεια τους; Είναι τελικά οι λέξεις ανεπαρκείς μπροστά στο μέγεθος των αποφάσεων που καθορίζουν μια ζωή;
«Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος», διαβάζουμε στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο. Και η Κική Δημουλά γράφει πως «οι λέξεις φταίνε / αν όχι για όλα / πάντως για τ’ αξεπέραστα».
Η σπουδαιότητα των λέξεων είναι αδιαμφισβήτητη. Οι λέξεις δένουν τις σκέψεις μας, τους δίνουν μορφή, τις εκφράζουν. Κι όταν ακουστούν, γεννούν άλλες σκέψεις, άλλα συναισθήματα, άλλες αντιδράσεις. Μια κουβέντα μπορεί να μας φέρει κοντά ή να μας απομακρύνει. Αλλά και μια κουβέντα που δεν ειπώθηκε μπορεί να καθορίσει μια ολόκληρη ζωή.
Τους ήρωές μας δεν τους κράτησε μακριά ο χρόνος. Εκείνοι άφησαν τον χρόνο να μπει ανάμεσά τους. Με τις επιλογές τους, με όσα είπαν, με όσα δεν τόλμησαν να πουν. Κι όσο περνούσαν τα χρόνια, τόσο δυσκολότερο γινόταν να μιλήσουν, γιατί μαζί με την αλήθεια τους θα έπρεπε να αναγνωρίσουν και τη δική τους ευθύνη.
Δεν ξέρω λοιπόν αν οι λέξεις είναι ανεπαρκείς μπροστά στις μεγάλες αποφάσεις της ζωής. Ίσως κάποιες φορές εμείς να μην είμαστε έτοιμοι να αντέξουμε όσα θα αλλάξουν όταν επιτέλους τις προφέρουμε.

Στο βιβλίο βλέπουμε δύο εκ διαμέτρου αντίθετες στάσεις ζωής: τη γυναίκα που επιλέγει να παλέψει «από μέσα», οχυρωμένη στους θεσμούς, και τον άντρα που επιλέγει την απόλυτη ρήξη και τη φυγή προς τις ανοιχτές πληγές του κόσμου, όπως η Γάζα. Υπάρχει τελικά δικαίωση για κάποιον από τους δύο ή η ζωή τούς αναδεικνύει και τους δύο μερικώς ηττημένους και μερικώς κερδισμένους;
Νομίζω πως το τέλος της ιστορίας αφήνει στον αναγνώστη τον χώρο να αποφασίσει. Ανάλογα με τα βιώματα και τις εμπειρίες του, ανάλογα με το ποιον ήρωα θα ταυτιστεί ή ποιον θα απορρίψει, θα κρίνει τι κέρδισε και τι έχασε ο καθένας — αλλά και τι κέρδισαν οι δυο τους στο τέλος.
Για εμένα, εκεί βρίσκεται η ουσία: δύο εντελώς διαφορετικοί άνθρωποι, δύο ξεχωριστές ζωές, διαφορετικές επιλογές, που τελικά τους οδήγησαν στο ίδιο κάδρο. Δεν χρειάζεται να δικαιωθεί ο ένας για να ακυρωθεί ο άλλος. Μέσα από τη συνάντησή τους γεννήθηκε ζωή. Κι αυτή η ζωή τούς ενώνει, όσο διαφορετικοί κι αν παρέμειναν.
Προς το τέλος του βιβλίου, ο κεντρικός ήρωας προβαίνει σε μια συγκλονιστική παραδοχή: «Η Ιστορία δεν σώζει κανέναν. Καμία θεωρία δεν σηκώνει ένα σώμα από το έδαφος. Αυτό το κάνουν μόνο τα χέρια». Πρόκειται για μια δήλωση διάψευσης των νεανικών του ιδανικών ή για την απόλυτη ωρίμανση της έννοιας της αλληλεγγύης;
Για εμένα πρόκειται για ωρίμανση. Ο ήρωας δοκιμάζει τα νεανικά του ιδανικά μέσα στην πραγματικότητα και ανακαλύπτει το βάρος τους. Όταν έχεις μπροστά σου έναν άνθρωπο πεσμένο στο έδαφος, καλείσαι να κάνεις πράξη όσα μέχρι τότε πίστευες.
Αυτό συνδέεται με τη μαρξιστική αντίληψη ότι η σκέψη δοκιμάζεται στην πράξη, αλλά και με όσα έγραφε ο Τσε Γκεβάρα για την ανάγκη η αγάπη προς την ανθρωπότητα να μετατρέπεται σε συγκεκριμένες πράξεις. Η αλληλεγγύη απαιτεί παρουσία, συμμετοχή και ευθύνη.
Ίσως ο ήρωας να χάνει στην πορεία κάποιες από τις απόλυτες βεβαιότητες της νιότης του. Μαθαίνει να αμφιβάλλει, να ακούει, να βλέπει τον συγκεκριμένο άνθρωπο μέσα στη μεγάλη εικόνα της Ιστορίας. Η φράση του εκφράζει, για εμένα, αυτή τη συνειδητοποίηση: καμία θεωρία δεν αρκεί από μόνη της. Χρειάζονται οι άνθρωποι που θα αναλάβουν να την κάνουν πράξη.
Τα νεανικά του ιδανικά αποκτούν έτσι πρόσωπο, σώμα και ανάγκες. Και ο ίδιος καταλαβαίνει βαθύτερα τι σημαίνει να τους παραμένει πιστός.
Η αφήγησή σας ταξιδεύει από την άγρια, σχεδόν εξωτική ομορφιά του Μπάλου στην Κρήτη, μέχρι την καρδιά της ανθρωπιστικής κρίσης στη Γάζα και την Αφρική. Πώς λειτουργούν αυτοί οι χώροι στο βιβλίο; Είναι απλά σκηνικά ή λειτουργούν ως εσωτερικά τοπία της ψυχής των ηρώων σας;
Ναι, οι τόποι λειτουργούν ως εσωτερικά τοπία της ψυχής των ηρώων. Η Μίλατος προσφέρει το ρομαντικό σκηνικό του νεανικού έρωτα. Ιδιαίτερα η βραχώδης μορφολογία του Μπάλου θα μπορούσε να καθρεφτίζει τη νεανική τους αγριάδα, το θάρρος και την ορμή με την οποία αντικρίζουν τη ζωή.
Έπειτα έρχεται η Αφρική για εκείνον και η επαγγελματική διαδρομή μέσα στα λόμπι για εκείνη. Δύο διαφορετικές εμπόλεμες ζώνες — κυριολεκτικά για τον έναν, μεταφορικά για την άλλη. Είναι χώροι που τους σκληραίνουν, τους ωριμάζουν και παράλληλα δοκιμάζουν τις θέσεις, τις απόψεις και τις αντοχές τους.
Κι ύστερα έρχεται η Γάζα και η αλληλεγγύη μέσα από τα μάτια ενός παιδιού που δεν αντέχει να ξέρει ότι άλλα παιδιά υποφέρουν στον κόσμο. Εκεί, ο μακρινός τόπος γίνεται μια οδύνη που το παιδί αισθάνεται κοντινή, δική του.
Το σκηνικό, λοιπόν, φέρει κάθε φορά το βάρος της φάσης στην οποία βρίσκονται οι ήρωες. Αποτυπώνει όσα αισθάνονται, όσα αντιμετωπίζουν και όσα σταδιακά γίνονται.

Η κόρη των δύο ηρώων είναι το πρόσωπο που δεν έζησε το παρελθόν τους, αλλά το κληρονόμησε. Στο φινάλε, τους ζητά να «σταθούν επιτέλους στο ίδιο κάδρο». Πιστεύετε ότι η νέα γενιά έχει τη δύναμη να θεραπεύσει τα τραύματα και τις σιωπές των γονιών της, ή είναι καταδικασμένη να κουβαλάει το βάρος τους;
Εδώ αγγίζουμε το διαγενεακό τραύμα. Σκέφτομαι τη γενιά των γονιών μας, που μεγάλωσε στον απόηχο του πολέμου και του Εμφυλίου, συχνά χωρίς προσωπικές μνήμες από τα ίδια τα γεγονότα, αλλά μέσα στις συνέπειές τους. Ανθρώπους που βρέθηκαν να κουβαλούν τις πληγές των δικών τους γονιών και μιας ολόκληρης κοινωνίας. Κι έπειτα σκέφτομαι πόσα από αυτά έφτασαν, μέσα από φόβους, σιωπές και συμπεριφορές, και στη δική μας γενιά.
Το παιδί, όμως, δεν θα έπρεπε να αναλαμβάνει τον ρόλο του θεραπευτή των γονιών του. Δεν είναι δική του ευθύνη να αποκαταστήσει όσα εκείνοι δεν κατάφεραν να λύσουν.
Η σκέψη του Φραντς Φανόν με βοηθά να προσεγγίσω αυτή την επιμονή του παρελθόντος: οι πληγές της αποικιοκρατικής βίας δεν εξαφανίζονται αυτόματα με την πολιτική απελευθέρωση. Κρατώντας τις αναλογίες, αισθάνομαι πως και μέσα σε μια οικογένεια το τέλος μιας σύγκρουσης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έπαψαν να δρουν οι συνέπειές της.
Έτσι και το κορίτσι κουβαλά μέσα του μια ιστορία που άρχισε πριν από το ίδιο. Δεν θα το έλεγα καταδικασμένο, αλλά σίγουρα δεν ξεκινά από λευκή σελίδα. Όταν ζητά από τους γονείς του να σταθούν στο ίδιο κάδρο, εγώ ακούω και μια δική του ανάγκη: να μπορέσει να τους χωρέσει και τους δύο στην ιστορία του, χωρίς να χρειάζεται να διαλέξει πλευρά.
Ίσως εκεί να βρίσκεται η δύναμη της νέας γενιάς: στο ότι μπορεί να αναγνωρίσει όσα κληρονόμησε και να διεκδικήσει μια διαφορετική συνέχεια. Με την ευθύνη, όμως, της επούλωσης να παραμένει και στους μεγάλους.
Γράφετε στο οπισθόφυλλο πως «δεν υπάρχει ουδέτερη ζωή». Σε μια εποχή που η αποστασιοποίηση και η ασφάλεια της ιδιωτικής ζωής θεωρούνται συχνά καταφύγιο, το βιβλίο σας μοιάζει να απαιτεί από τον αναγνώστη να πάρει θέση. Είναι το γράψιμο για εσάς μια πράξη πολιτική;
Ναι, για εμένα το γράψιμο είναι πράξη πολιτική. Πιστεύω βαθιά ότι ο καθένας μας, ως πολιτικό ον, έχει ευθύνη να παίρνει θέση. Δεν ξέρω αν αυτή η ανάγκη υπήρχε πάντοτε μέσα μου ή αν διαμορφώθηκε από τα αναγνώσματα και τα βιώματά μου. Ξέρω, όμως, ότι σε ζητήματα που αγγίζουν την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη δικαιοσύνη και τον τόπο μου, δεν μπορώ να μένω στη μέση.
Η πορεία μου στην τοπική αυτοδιοίκηση το έχει δείξει: από τη στάση μου απέναντι στη γενοκτονία στη Γάζα μέχρι την αντίθεσή μου στις σχεδιαζόμενες εγκαταστάσεις ΑΠΕ στα βουνά και στη θάλασσα του Μεραμπέλου. Αισθάνομαι την ανάγκη να υπερασπίζομαι όσα θεωρώ πολύτιμα και να αναλαμβάνω την ευθύνη της θέσης μου.
Αυτή η ανάγκη περνά και στη γραφή μου. Οι ήρωές μου επιλέγουν, συγκρούονται, σιωπούν ή δρουν, και κάθε στάση τους έχει συνέπειες τόσο για τους ίδιους όσο και για τους άλλους. Με αυτή την έννοια, «δεν υπάρχει ουδέτερη ζωή». Ακόμη και η αποστασιοποίηση αφήνει το αποτύπωμά της.
Γι’ αυτό βλέπω το «Δεν ήταν ο χρόνος», πέρα από την ερωτική του ιστορία, και ως ένα προσωπικό ιδεολογικό μανιφέστο. Μέσα του βρίσκονται οι αγωνίες μου για την ελευθερία, την αλληλεγγύη και την ευθύνη μας απέναντι στον άλλον. Ο αναγνώστης έχει όλο τον χώρο να διαφωνήσει μαζί μου. Ελπίζω, όμως, η ιστορία να τον παρακινήσει να αναρωτηθεί και για τη δική του θέση.
Στις τελευταίες γραμμές του βιβλίου, αναφέρετε πως οι ήρωες, παρά τα λάθη και τις απώλειες, κατάφεραν να μη χάσουν εντελώς τον άνθρωπο που ήθελαν να γίνουν όταν ήταν δεκαπέντε χρόνων. Αυτός είναι τελικά ο ορισμός της προσωπικής επιτυχίας στον σύγχρονο κόσμο; Να διασώσεις ένα κομμάτι της εφηβικής σου αθωότητας;
Για εμένα, ναι. Θεωρώ τα δεκαπέντε μου χρόνια, την ηλικία που άρχισα να γράφω μανιωδώς, αφετηρία του ανθρώπου που είμαι σήμερα. Τότε ξεκίνησα να φαντάζομαι τον εαυτό μου στα σαράντα, στα πενήντα, να αναρωτιέμαι ποια θα γίνω, πώς θα ζω, τι θα υπερασπίζομαι.
Από τα δεκαπέντε μέχρι τα σαράντα, η βασική μου αγωνία ήταν να μην προδώσω ιδεολογικά εκείνο το εφηβάκι. Να μπορώ κάποτε να κοιτάξω πίσω και να νιώσω ότι, μέσα στις αλλαγές, στα λάθη και στις δυσκολίες, κράτησα ζωντανό κάτι από όσα πίστευε και ονειρευόταν.
Σήμερα, στα σαράντα πέντε, νιώθω ακόμη αιώνια έφηβη. Εξακολουθώ να συγκινούμαι, να θυμώνω, να ελπίζω και να δυσκολεύομαι να αποδεχτώ το «έτσι είναι ο κόσμος». Κι αυτό που θεωρώ σπουδαίο παραμένει ο λόγος που έδωσα στο παιδί μέσα μου.
Μόνο που πλέον αυτή η υπόσχεση έχει και έναν ακόμη αποδέκτη: την κόρη μου. Αφορά τον τόπο που θέλω να της παραδώσω και τη δική μου ευθύνη να αγωνιστώ γι’ αυτόν.
Αν υπάρχει, λοιπόν, για εμένα ένα μέτρο προσωπικής επιτυχίας, είναι να μπορώ να κοιτάζω εκείνο το δεκαπεντάχρονο κορίτσι και τη δική μου κόρη στα μάτια. Και να αισθάνομαι ότι τίμησα τον λόγο μου.
Άνεμος εκδοτική
Aιγίνης 14 Κυψέλη TK 11362 τηλ. 2108223574






















