Του Αλέξανδρου Σταματουλάκη*
Γυρνούσαν από τόπο σε τόπο ζητιανεύοντας. Γι’ αυτό τους είπαν ντερβίς, δηλαδή φτωχός, μια περσική λέξη που πέρασε στα τούρκικα -αλλά και σε μας (δερβίσης =ο έντιμος μάγκας, που μπορεί να ακουμπήσεις επάνω του). Το αντίστοιχο αραβικό είναι το φακίρ. Έμοιαζαν με τους Χριστιανούς ασκητές, αλλά ήταν γέννημα-θρέμμα του Ισλάμ. Θα μπορούσες να τους πεις καλόγερους, αλλά ήταν παράξενοι καλόγεροι. Δεν πίστευαν σε δόγματα, μελετούσαν το Κοράνι, και πίστευαν πως περιέχει κι ένα κρυφό νόημα. Παντρεύονταν, έπιναν κρασί και δεν πήγαιναν σε τζαμιά. Στις συγκεντρώσεις τους σε τεκέδες -τα μοναστήρια τους- ή αλλού δέχονταν και γυναίκες και ανθρώπους άλλων δογμάτων. Αποζητούσαν να γνωρίσουν πλήρως τον ορατό και τον αόρατο κόσμο και μοχθούσαν να ενωθούν με τον Μεγάλο Αγαπημένο, το Θεό, πιστεύοντας πως είμαστε ένα μόριο Εκείνου, γιατί όλοι κουβαλάμε μέσα μας ένα θείο στοιχείο.
Φορούσαν ένα μακρύ μάλλινο ράσο, που λεγόταν σόφα και ίσως από αυτό πήραν το όνομά τους. Ή και επειδή το όνομά τους σημαίνει καθαρή καρδιά. Η εκδοχή πως η λέξη «σούφι» να προέρχεται από το ελληνικό «σοφία» μάλλον δεν ευσταθεί.
Ωστόσο δέχτηκαν επιδράσεις από τον νεοπλατωνισμό, αλλά και από τους Εβραίους, τους Ζωροαστρικούς, τους Ινδουιστές. Πολλές απόψεις τους έρχονταν σε άμεση αντίθεση με το επίσημο Ισλάμ. Γι’ αυτό και διώχτηκαν και κάποιοι σταυρώθηκαν (Όπως κάποιος Χαλάς στα 922 μ. Χ.). Έλεγαν πως είναι προτιμότερο να ελεήσεις έναν φτωχό, παρά να πας για προσκύνημα στη Μέκκα (χατζ). Πως η ελεημοσύνη και η καθαρή καρδιά είναι πολύ ανώτερη από την προσευχή στο τζαμί.
Πότε εμφανίστηκαν οι Σούφι; Δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση. Υπήρξε ένας σοφός που μπορεί να έχει σχέση με την αρχή αυτού του κινήματος, ο Χασάν Αλ Μπάσρι στις αρχές του 8ου μ. Χ. αι. Υπήρχε επίσης κι ένας πρίγκιπας, ο Ιμπραχήμ Μπιν Χασάν. Η Ρουπία ήταν μια γυναίκα από τη Βασόρα στα 780 μ. Χ. που δίδασκε τις «μεγάλες αλήθειες του κόσμου». (Μια γυναίκα να διδάσκει εκείνο τον καιρό και μάλιστα στον μουσουλμανικό κόσμο, από μόνο του αποτελεί ένα θαύμα). Ο πιο «σκοτεινός» Σούφι ήταν ο Ιμπ Αλ Αραμπί (: «Ο κόσμος είναι η αναπνοή του Οικτίρμονος»).
Οι Σιιτές και οι Σουνίτες (πλειοψηφία) είναι οι δύο μεγάλοι κλάδοι του Ισλάμ -υπάρχουν και οι Ισμαηλίτες και οι Δωδεκαϊμαμικοί και οι Εκτοϊμαμικοί και πολλοί άλλοι. Οι Σιίτες (σχία = φατρία) είναι οι οπαδοί του γαμπρού του Μωάμεθ, του Αλή και υποστηρίζουν πως αυτός υπήρξε ο πρώτος σούφι. (Πιστεύουν πως ο Αλή έπρεπε να διαδεχθεί τον Μωάμεθ. Λίγο αργότερα αυτός έγινε αρχηγός του Ισλάμ, αλλά ύστερα από τρία χρόνια τον δολοφόνησαν).
Οι Σούφι, όπως και οι καλόγεροι στη Δύση, έχουν τα τάγματά τους, αλλά το να ανήκεις κάπου δεν είναι καθόλου υποχρεωτικό. Τα πιο γνωστά τάγματα είναι των Μεβλεβήδων, οι γνωστοί περιστρεφόμενοι δερβίσηδες, (ιδρυτής ο μεγάλος Τζελαλεντίν Ρουμί) και των Μπεκτασήδων (ιδρυτής ο Χατζή Μπεκτάς), που ήταν το αγαπημένο τάγμα των Γενιτσάρων. Τους Μπεκτασήδες τους κήρυξε εκτός νόμου ο Μουσταφά Κεμάλ, αφού πρώτα εκμεταλλεύτηκε την επιρροή τους. Στην Αίγυπτο υπήρχε το τάγμα των Σαντινίγια. Στην Ινδία οι σούφι του τάγματος των Ραφάι άφηναν δηλητηριώδη φίδια και σκορπιούς να τους δαγκάνουν χωρίς να παθαίνουν τίποτα. Άλλοι κατάπιναν γυαλιά και αναμμένα κάρβουνα. (Το ίδιο δεν κάνουν κάποιοι φακίρηδες σήμερα;). Και βέβαια υπήρχαν και πολλά άλλα τάγματα.
Ο τελετουργικός χορός των περιστρεφόμενων δερβίσηδων είναι η σεμά. Στριφογύριζαν με ανοιχτά τα χέρια, το ένα στραμμένο στον ουρανό και το άλλο στη γη υπό τον ήχο του νέι, ενός καλαμένιου αυλού, του κουντούμ, μικρού τύμπανου, του ρεμπάπ, ενός είδους κιθάρας και κάποιου είδους μεγάλου βιολιού, του κεμάν. Η έκσταση ήταν αυτή που χαρακτήριζε το χορό τους. Η σεμά προέκυψε από την ερωτική απογοήτευση (με έντονο το στοιχείο του μυστικισμού και της ένωσης με Εκείνον) του Τζελαλεντίν Ρουμί για έναν άλλο σούφι , τον Σαμς, τον Ήλιο.
Υπάρχουν αμέτρητες ιστορίες για τους σούφι, ενώ το Μεσνεβί αποτελεί το κλασικό, ογκώδες ποίημα του Τζελαλεντίν Ρουμί.
* Γιατρός, συγγραφέας, πρ. δήμαρχος Αμπελοκήπων, ραδιοτηλεοπτικός παραγωγός.
